Food System Under Stress: Rethinking Priorities for Myanmar's Food Future

Bangkok, 25 March 2026

မြန်မာလိုဖတ်ရှုရန် ဤနေရာကိုနှိပ်ပါ။

After attending ADB’s Food Systems Forum in Manila, I had the opportunity to speak at a technical Forum in Bangkok organized by IFPRI, World Bank, LIFT and other partners under the theme “Strengthening Myanmar’s Agri-food Systems – Evidence, Experiences and Future Directions”.

I shared the Food Security Panel alongside Country Representative of FAO, Ms. Hang Thi Thanh Pham; renowned nutrition and food systems expert, Dr. Khin Mar Cho of CCL Health Holdings; and National Director of KMSS, James Hre. The panel was facilitated by Matt Curtis, former Foreign Service Officer of USAID.

As policy is always shaped by evidence and IFPRI’s leading role as the policy institution, the forum was rich in data and analysis from World Bank and IFPRI. As expected, panelists were asked to give their “Policy Recommendations” for Myanmar food security. For me, I used my time to provide the three “Shared Visions” or more accurately, three “System Conditions” I believe Myanmar should urgently and collectively prioritize for its food security and agri-food systems. They are;

1.     Localization as the foundation for building resilience

2.     Coordination as a system efficiency imperative

3.     Food Sovereignty as the foundation of science.

1.     Localization as the foundation for building resilience

I started this point with a very clear and perhaps uncomfortable statement.

“Myanmar is responsible for its own food security”. Period.

I added “If we, as a nation, do not have that sense of responsibility, we are in a very risky place, especially during today world of increasing disruptions from the shifts of global orders. Amid these shifts, even governments have become variables and there are no longer permanent allies or guaranteed flows of aid.”

Amid the time of global funding bottlenecks for developing countries such as Myanmar, this assertion might seem arrogant or even naïve. However, if you hear me clearly, I am not claiming Myanmar do not need donors or FDI. No. I am saying Myanmar should invest its limited resources prudently in localization efforts. These are two different topics.

Here, when I say localization, I mean building local production capabilities with an intention to improve self-sufficiency – even when immediate returns are not very attractive.  

We all know Myanmar’s agri-food systems, have many missing elements or inadequacies along the chain – for example, even if we speak purely materially, seed production systems in primary production and packaging materials for processing industries, are where Myanmar still have to entirely or heavily rely on the import.

I shared a personal example from MILS. When I started local production of veterinary probiotics in 2012, many advised against it. Trading would make much more financial sense. At that time, they might be right. But when COVID-19 hit, followed by political and global disruptions, local production capacity became a source of resilience. Today, our animal health products are helping thousands of livestock farmers every month to produce safer, more sustainable animal proteins.

Localization is not about rejecting the global system. It is about ensuring that when the system shifts, we do not collapse with it.

A good research on the dynamics between reliance on global trade and building local production resilience (to safeguard the food security) can be studied at this IFPRI webinar (15:58 to 45:12) or full paper at http://www.tassoadamopoulos.com/AL.pdf  – thanks to the recent work of Professor Tasso Adamopoulos and colleagues.

I, in my capacity as the Chair of Scaling Up Nutrition Business Network Myanmar, also reminded the important role of private sector in production as they are the closest actors to production.

2.     Coordination as a system efficiency imperative

I highlighted this carefully as a humble reminder in a room full of stakeholders including well-intentioned institutions such as World Bank and IFPRI.

Myanmar, both as a nation or as a cluster of communities, – we are not very good at working together. One can argue that by looking at the organized community efforts either during festivals or emergency events. But when it comes to structured collaboration with interest and trade-offs to manage and principles to follow, we are very inefficient at every level – from community to institutions.

I am emphasizing this here because at the time of scarce resources, coordination is a mean of efficient resource optimization at system level. Despite the considerable efforts of donors, INGOs and government’s multi-stakeholder and multisectorial initiatives from early 2010s until 2021, my 14 years of social entrepreneur journey in Myanmar tells me that actors in agri-food space are still working in silos; initiatives are disconnected from each other; and resources are spread thin without systemic alignment. This is the reason why MILS convened multi-stakeholder dialogues such as Food Safety Forum in 2019 and Food Systems Forum in 2025 to let stakeholders better coordinate through dialogue and engagements.

Since I was speaking on a food and nutrition security panel, I emphasized that nutrition must be treated as an outcome – one that every agri-food effort should anchor to, whether directly or indirectly. An initiative may focus on food safety, soil health, or seed systems, but nutrition still needs to remain within the frame, even if the link is not immediate. This kind of alignment, however, requires strong and deliberate coordination across actors. I also stressed the importance of prioritization – especially in a country in crisis, where the challenge is not a lack of things to do, but choosing what truly matters most.

Given the current context in Myanmar, I pointed to an area where stronger coordination could deliver immediate benefits to communities: the local production of much-needed RUTF (Ready-to-Use Therapeutic Food) and RUSF (Ready-to-Use Supplementary Food) for humanitarian agencies supporting internally displaced populations. I also encouraged producers to align their efforts with the Food-Based Dietary Guidelines (FBDGs) now available for different age groups – an important collective achievement by multiple UN agencies – to ensure that production is not only available, but nutritionally appropriate.

3.     Food Sovereignty must be built upon the foundation of Science

This third point is the most personal for me, so I have been careful to keep it grounded.

Food sovereignty is often discussed in terms of rights, identity, and control. I want to include something equally important — the freedom of communities to make informed choices.

And when we speak about informed choice, we must speak about “Science”.

Science does not replace local indigenous knowledge, but it has the unique ability to bring us closer to the truth or at least what is actually happening — in soils, crops, and systems. It allows decisions to be made based on empirical evidence rather than assumption.

A very relevant example is fertilizer use. While fertilizers have played a major role in increasing yields, science clearly shows that beyond optimal levels, additional or imbalanced application leads to diminishing returns, nutrient imbalances, and even declining soil productivity. Yet many farmers still operate in systems where market incentives encourage volume rather than optimal use.

Soil nutrient testing changes this dynamic. It tells farmers what is sufficient and what is deficient and it allows them to apply only what is needed, based on the empirical evidence. This is what I mean by freedom of choice — when a farmer can say, “I don’t need 100kg — I need 60kg, and here is the data.” In this sense, science becomes a tool that defends sovereignty. This is the reason why MILS soil nutrient testing capability was included in the partnership project with USAID Feed The Future Initiative.

Science-driven optimization is one of the most effective ways to break the cycle of input dependency and let communities escape “Fertilizer Trap”. (Two very good studies must be referenced here: a well-researched piece by Thin Ink and a study by IATP) and especially during periods of fertilizer crisis caused by the middle-east conflict, efficiency becomes not just economic, but essential.

Fertilizer decisions are only one example. The same principle applies to pest and disease diagnosis, irrigation management, and seed selection — areas where evidence can significantly improve outcomes.

Importantly, bringing science into communities is not about replacing indigenous knowledge. It is about strengthening it. Generations of accumulated wisdom provide context, while science provides measurement and validation.

This is why I propose the idea of Sovereign Science — a balanced approach where communities retain ownership of decisions, and science strengthens those decisions with empirical evidence.

Without science, sovereignty risks becoming ideology. Without sovereignty, science risks becoming extraction.

We talk very much about “sustainable” or “regenerative” agriculture today and many donors and agencies are actively supporting the efforts. However, these efforts will be sustainable only if we respect both the communities and science. For Myanmar, the path forward is not to reject modern agriculture, nor to blindly adopt it. It is to define our own food future — where communities lead, and science supports.

မနီလာ ADB Asia and Pacific Food Systems Forum က အပြန်မှာ World Bank, International Food Policy Research Institute (IFPRI)၊ LIFT နဲ့ အခြား partner တွေ ပူးပေါင်းပြုလုပ်တဲ့ Technical Forum တခုရဲ့ Food Security Panel မှာ ပါဝင်ဆွေးနွေးခဲ့ပါတယ်။ Forum ရဲ့ Theme ကတော့ “Strengthening Myanmar’s Agri-food Systems - Evidence, Experience and Future Direction” ပါ။ 

USAID ရဲ့ Former Foreign Service Officer Matt Curtis က facilitate လုပ်တဲ့ Food Security Panel မှာ ကျွန်တော်နဲ့ အတူ FAO Country Representative Hang Thi Thanh Pham, အားလုံးသိကြတဲ့ Food Systems and Nutrition ဆရာမကြီး Dr. ခင်မာချို (CCL Health Holdings) နဲ့ KMSS Country Director James Hre တို့ပါဝင် ဆွေးနွေးခဲ့ကြပါတယ်။ 

Policy အရွေ့သည် Evidence ကိုအခြေခံရတာကြောင့် တပိုင်း၊ Forum ဦးဆောင် စီစဉ်သူ များသည် World Bank၊ IFPRI တို့ဖြစ်တာ တပိုင်းကြောင့် Survey Data အချက်အလက်များ Insight များ ကို ဝေဝေဖြာဖြာ တင်ဆက်ဆွေးနွေးကြပါတယ်။ Policy Recommendation ကိုပြောပေးဖို့ တောင်းဆိုသော်လည်း ကျွန်တော်ကတော့ Policy ထက် လက်ရှိအခြေအနေမှာ ပိူလက်တွေ့ကျပြီး ပို အရေးတကြီး ဦးစားပေးရမယ့် (Food) System Conditions ၃ ခုကို ကျွန်တော်ရတဲ့ ဆွေးနွေးချိန် အတွင်း မျှဝေခဲ့ပါတယ်။ 

၁။ ပြည်တွင်းအားပြုခြင်း (Localization) အားအခြေခံ၍ ကြံကြံခံနိုင်မှု (Resilience) ကိုတည်ဆောက်ရန်

၂။ ဟန်ချက်ညီ ချိတ်ဆက်ဆောင်ရွက်မှု (Coordination) အား အခြေခံ၍ ထိရောက်မှု (Efficiency) အားမြှင့်တင်ရန်

၃။ စားနပ်ရိက္ခာ အချုပ်အခြာ (Food Sovereignty) အား သိပ္ပံပညာ (Science) အား အခြေပြုတည်ဆောက်ရန် 

၁။ ပြည်တွင်းအားပြုခြင်း (Localization) အားအခြေခံ၍ ကြံကြံခံနိုင်မှု (Resilience) ကိုတည်ဆောက်ရန်

ဒီခေါင်းစဉ် ကိုကျွန်တော် အလွန်ရှင်းလင်းတဲ့ Statement တခုနဲ့ စခဲ့ပါတယ်။ 

“မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ စားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံမှုအတွက် မြန်မာနိုင်ငံမှာသာ တာဝန်ရှိပါတယ်။”

ကျွန်တော် ထပ်ပြောပါတယ်။ 

“ယနေ့ခေတ် ပထဝီနိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲတွေ စိန်ခေါ်မှုတွေကြားမှာ နိုင်ငံတွေ အစိုးရတွေ ကိုယ်တိုင်က ကိန်းရှင် (Variable) တွေဖြစ်လာနေပါတယ်။ အမြဲတမ်းမိတ်ဆွေ (သို့) အကူအညီ အထောက်အပံ့တွေ မပြတ်တမ်း ရနေမယ်ဆိုတဲ့ အာမခံချက်တွေ မရှိတော့ပါဘူး (USAID ဥပမာကိုသာကြည့်ပါ)။ ဒီလို အခြေအ​နေတွေအောက်မှာနိုင်ငံတခု အနေနဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမှု အတွက် ကိုယ်တိုင် တာဝန်ယူမှုမရှိနေဘူးဆိုရင် ကျွန်တော်တို့ အလွန် အန္တရာယ်များလှတဲ့ အခြေအနေတခုမှာ ရှိနေမှာပါ။”

လက်ရှိ နိုင်ငံတကာ အထောက်အပံ့ (International Aid) တွေ ကြပ်တည်းနေတဲ့ကာလမှာ မြန်မာနိုင်ငံလို နိုင်ငံမျိုးအတွက် ခုလို စကားမျိုးက ထောင်လွှားနေသယောင်၊ နုံအလွန်း နေသယောင် ထင်ကောင်းထင်ပါလိမ့်မယ်။ ဒါပေမယ့် ကျွန်တော်ပြောနေတာ မြန်မာနိုင်ငံအနေနဲ့ နိုင်ငံတကာ အထောက်အပံ့တွေ၊ ရင်းနှီးမြှုတ်နှံမှုတွေ မလိုဘူး။ မယူဘူး လို့ ပြောနေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ကျွန်တော်ပြောနေတာက မြန်မာနိုင်ငံအနေနဲ့ ကိုယ့်မှာရှိနေတဲ့ အရင်းအမြစ်တွေကို အကောင်းဆုံးအသုံးချပြီး ပြည့်တွင်းအားပြုမှု (Localization) ကို တည်ဆောက်ဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။” (ကျွန်တော်ပြောတဲ့ အထဲမှာ သိမ်မွေ့တဲ့ ကွဲပြားချက် (Nuances) လေးတွေကို မြင်စေလိုပါတယ်။)

ဒီနေရာမှာ ကျွန်တော် ဆိုလိုတဲ့ ပြည်တွင်းအားပြုမှု (Localization) ဆိုတာ (ရေတို ရလဒ်တွေက သိပ်ပြီး ဆွဲဆောင်မှု မရှိတဲ့ အနေအထားအောက်မှာတောင်) ကိုယ်တိုင်ဖူလုံမှု (Self-sufficiency) ကို တိုးတက်လာစေမယ့် ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ ပြည်တွင်းထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်း (Local Production Capability) ကို တည်ဆောက်ခြင်းကိုဆိုလိုတာပါ။

ကျွန်တော်တို့အားလုံး မြန်မာနိုင်ငံ စားနပ်ရိက္ခာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူထုတ်လုပ်မှုကွင်းဆက် တလျှောက်မှာ လိုအပ်ချက်တွေ အများအပြားရှိနေတာ သဘောပေါက်ကြပါတယ်။ မျိုးစေ့ထုတ်လုပ်မှု ကဏ္ဍတွေ၊ Processing ကဏ္ဍ မှာဆို ထုတ်ပိုးမှုပစ္စည်း (Packaging Materials) တွေ ဟာ သွင်းကုန်းအပေါ် အပြည့်အဝနီးပါး မှီခိုနေကြရတာကို နားလည်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲ့လို အနေအထားတွေ အောက်မှာကိုဘဲ ကိုယ်တိုင်ဖူလုံမှု ရှိလာအောင် အကောင်းဆုံးကြိုးစားကြရမှာပါ။ 

ဒီနေရာမှာ ကျွန်တော် ကိုယ်ပိုင်အတွေ့အကြုံလေး တခုကိုလည်း ဈေမျှခဲ့ပါတယ်။ ၂၀၁၂ အကုန်ပိုင်းလောက် ကျွန်တော် မြန်မာပြည်ပြန်ရောက်ပြီး Probiotic တိရိစ္ဆာန်ဆေးဝါး ထုတ်လုပ်မှုကို စလုပ်တော့ တချို့က စက်ရုံဆောက်ပြီး ပြည်တွင်းမှာထုတ်မယ့်အစား အဲ့ဒီအရင်းအနှီးနဲ့ Trading လုပ်ပြီး တင်သွင်းရောင်းချပါလားဆိုပြီး အကြံပြုပါတယ်။ အဲ့ဒီတုန်းကလို ကုန်သွယ်မှုတွေ ချောမွေ့နေချိန်မှာ အဲ့ဒီ အကြံပြုချက်ဟာ Finance ရှုဒေါင့်တခုတည်းကကြည့်မယ်ဆို အဓိပ္ပါယ်ရှိကောင်းရှိနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် နောက် ၈ နှစ်အကြာ ၂၀၂၀ COVID-19 ကစလို့ ပြည်တွင်း ပဋိပက္ခတွေ၊ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အကြပ်အတည်းတွေကြောင့် ထုတ်လုပ်မှု၊ သယ်ယူပို့ဆောင်မှု ကွင်းဆက်တွေပြတ်တောက်ကုန်ချိန်မှာတော့ ပြည်တွင်းထုတ်လုပ်နိုင်မှု ရှိနေတာဟာ ဘယ်လောက် အားသာစေလဲဆိုတာ အတိုင်းသား မြင်လာရပါတယ်။ ဒီနေ့မှာတော့ လစဉ် ထောင်နဲ့ချီတဲ့ မြန်မာနိုင်ငံမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းရှင်တွေဟာ ပြည်တွင်းမှာ ထုတ်လုပ်တဲ့ ကျွန်တော်တို့ တိရိစ္ဆာန်ဆေးဝါးတွေကို အသုံးပြုပြီး  သန်းနဲ့ချီတဲ့ မွေးမြူရေးတိရိစ္ဆာန်များကို ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုတွေပေးပြီး ဘေးကင်းပြီး အာဟာရပြည့်ဝတဲ့ တိရိစ္ဆာန် ပရိုတင်းများကို ထုတ်လုပ်နေနိုငိပြီဖြစ်ပါတယ်။ 

ပြည်တွင်းအားပြုခြင်း (Localization) ဆိုတာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ (ကုန်သွယ်မှု) စံနစ်တွေကို ငြင်းပယ်ခြင်း မဟုတ်ပါဘူး။ ပြတ်တောက်မှုတွေ၊ အပြောင်းအလဲတွေ အောက်မှာ ကျွန်တော်တို့ ပြိုလဲ မသွားဖို့ သေချာအောင်လုပ်ခြင်းပါ။ 

စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံရေးအတွက် နိုင်ငံတွေအနေနဲ့ အသီးသီးကြိုးပမ်းကြရာမှာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ကုန်သွယ်မှု (Global Trade) အပေါ်မှီခိုခြင်းနဲ့ ပြည်တွင်းထုတ်လုပ်မှု အားပြုပြီး ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်မှု တည်ဆောက်ခြင်း ၂ ခုကြား ဆက်နွယ်မှုတွေကို ဒီ IFPRI Webinar Recording မှာလေ့လာနိုင်ပါတယ်။ (၁၅:၅၈ မှ ၄၅:၁၂ ထိ) Professor Tasso Adamopoulos နဲ့ Colleagues တွေရဲ့ ပြည့်ပြည့်စုံစုံ ပြုစုထားတဲ့ Research Paper ကိုလည်း ဒီနေရာမှာ ဖတ်ရှုနိုင်ပါတယ်။ 

ဒီခေါင်းစဉ်အောက်မှာ နောက်ဆုံးအနေနဲ့ ကျွန်တော် SBN Myanmar ရဲ့ Chair အနေနဲ့ ပြည်တွင်းထုတ်လုပ်မှုကို အားပြုရာမှာ ပုဂ္ဂလိကကဏ္ဍ (Private Sector) ရဲ့ မပါမဖြစ် အရေးကြီးမှုကိုလည်း မမေ့လျော့ကြဖို့ တိုက်တွန်းခဲ့ပါတယ်။ 

၂ ။ ဟန်ချက်ညီစွာညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်မှု (Coordination) အားဖြင့် စနစ်များ၏ ထိရောက်မှု (Efficiency) ကို မြှင့်တင်ရန်

ဒီအချက်ကိုတော့ ကျွန်တော် World Bank, IFPRI, LIFT တို့လို ကောင်းမွန်တဲ့ ရည်ရွယ်ချက်တွေနဲ့ မြန်မာနိုင်ငံကို ကူညီနေတဲ့ အဖွဲ့အစည်းတွေ တက်ရောက်နေတဲ့ အခန်းထဲမှာ ရိုးသားတဲ့ နိုးဆော်ချက် တခုအနေနဲ့ ပြောခဲ့ပါတယ်။ 

ကျွန်တော်တို့ မြန်မာနိုင်ငံမှာ နိုင်ငံတခု အနေနဲ့ရော၊ လူမှု အဖွဲ့အစည်း အစုအဝေး (Cluster of communities) တခု အနေနဲ့ပါ ပူးပေါင်းညှိနှိုင်းပြီး ထိရောက်စွာ အတူတူအလုပ်မလုပ်နိုင်ကြပါဘူး။ အားလုံးသိကြတဲ့ သမိုင်းတွေက သက်သေပါဘဲ။ အလှူတွေ လူမှုကယ်ဆယ်ရေးတွေမှာ စေတနာအားကောင်းကောင်းနဲ့ အုပ်စုလိုက် တက်ကြွစွာလုပ်နေကြတဲ့ ရပ်ရွာလူထုကိုကြည့်ပြီး ကျွန်တော့စကားကို ယုတ္တိမတန်ဘူး ထင်ကောင်းထင်မှာပါ။ ဒါပေမယ့် စေတနာအားကောင်းတယ်ဆိုတာ စံနစ်အားကောင်းတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ကျွန်တော်တို့ ကွဲပြားစွာမြင်ဖို့လိုပါတယ်။ 

ရပ်ရွာအဆင့်ကိုကျော်ပြီး ပိုပြီးခိုင်မာတဲ့ စံနစ်တခုအောက်မှာ အကျိုးစီးပွါး (Interest) (ပွတ်တိုက်မှု) တွေ၊ အလဲအလှည် (Trade-off) တွေကို ကောင်းစွာစီမံခန့်ခွဲပြီး အခြေခံမူ (Principle) တွေ၊ ကျင့်ဝတ် (Ethic) တွေကိုလိုက်နာပြီး လုပ်ကြရတဲ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတွေဆို ကျွန်တော်တို့ ထိထိရောက်ရောက် မလုပ်နိုင်ကြတော့ပါဘူး။ 

အဲ့ဒါဟာ အောက်ခြေ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း (Community) တွေ ကစလို့ အဖွဲ့အစည်း  (Institution) တွေထိ အဆင့်တိုင်းမှာ မလုပ်နိုင်တာပါ။ သမိုင်းတွေ အခု လက်ရှိဖြစ်နေတာတွေက သက်သေပါဘဲ။ စေတနာအားကောင်းမှုကိုဘဲကြည့်ပြီး လုပ်ထုံး လုပ်နည်း (Methodology) တွေကို ကျွန်တော်တို့ အလေးမပေးခဲ့ကြလို့ပါ။ 

ကျွန်တော်ဒါတွေကို အလေးပေးပြီးပြောနေတာ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ အရင်းအမြစ် (Resource) တွေရှားပါးလာတဲ့ အချိန်မှာ ထိရောက်စွာ ချိတ်ဆက် ညှိနှိုင်း ဆောင်ရွက်နိုင်ကြမှသာလျှင် စံနစ်တွေ ဆက်လက်လည်ပါတ်ပြီး ကျွန်တော်တို့ ရှင်သန်နေနိုင်တော့မှာမို့လို့ပါ။ 

၂၀၁၀ အလွန်နှစ်တွေကနေ ၂၀၂၁ထိ Donor တွေ၊ INGO တွေ၊ UN Agency တွေ၊ အစိုးရတွေက ကမကထပြုပေးခဲ့တဲ့ ပါဝင်သူပေါင်းစုံ (Multi-stakeholder) နဲ့ ကဏ္ဍပေါင်းစုံ (Multi-sectorial) စီမံကိန်းများ၊ ဆောင်ရွက်ချက်များရှိခဲ့ပေမယ့် ကျွန်တော့ရဲ့ ၁၄ နှစ်တာ Social Entrepreneur အတွေအကြုံကတဆင်မြင်တွေ့ခဲ့ရတာကတော့ ပါဝင်ပါတ်သက်သူတွေဟာ တကွဲတပြားစီနဲ့ ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်မှုတွေ အားနည်းစွာနဲ့ အလုပ်လုပ်နေကြတုန်းပါဘဲ။ 

အဲ့ဒီလို ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်မှု အားနည်းချက်တွေကြောင့်ဘဲ အရင်းအမြစ်တွေကို ထိရောက်စွာ စီမံ မျှဝေ သုံးစွဲနိုင်ခြင်း မရှိတာပါ။ အဲ့တာတွေကို စကားဝိုင်း (Dialogue) တွေ၊ ထိတွေဆက်ဆံမှု (Engagement) တွေကတဆင့် အပြောင်းအလဲလုပ်နိုင်အောင် ကျွန်တော်တို့ (MILS) က Food Safety Forum ကို ၂၀၁၉ မှာ၊ Food Systems Forum ကို ၂၀၂၅ မှာ ကမကထပြု ဦးဆောင်စီစဉ် (Convene) ခဲ့တာဖြစ်ပါတယ်။ 

အာဟာရနဲ့ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံရေး စကားဝိုင်းမှာပြောပေးနေတာဖြစ်တဲ့ အတွက် ကျွန်တော်တို့ လုပ်ဆောင်နေတဲ့ ဆောင်ရွက်မှု (Activity၊ Project) တခုစီတိုင်းမှာ အာဟာရဖူလုံရေး (Nutrition) ကို နောက်ဆုံး အဆုံးသတ်ရလဒ် (Outcome) အဖြစ်ထည့်သွင်းလုပ်ကိုင်ကြဖို့ကိုလဲ တိုက်တွန်းခဲ့ပါတယ်။ 

ကျွန်တော်တို့ အစားအစာဘေးကင်းရေး (Food Safety) စီမံကိန်းဘဲလုပ်လုပ်၊ စိုက်ပျိုး မြေဆီလွှာ ကျန်းမာရေး (Soil Health) ဆောင်ရွက်ချက်ဘဲ လုပ်လုပ်၊ မျိုးစေ့ကဏ္ဍ ဖွံ့ဖြိုးရေးဘဲ လုပ်လုပ် နောက်ဆုံးမှာ ဘေးကင်းပြီး အာဟာရပြည့်ဝတဲ့ အစားအစာတွေ ပြည်သူတွေ ခန္ဓာကိုယ်ထဲကို ရောက်ရှိသွားမှသာ အဆိုပါဆောင်ရွက်ချက်တွေဟာ အဓိပါယ်ရှိမှာဖြစ်ပါတယ်။ 

အဲ့လို အာဟာရဖူလုံမှုကို ဦးတည်ပြီးဆောင်ရွက်ကြရာမှာ ခုနက ကျွန်တော်ပြောခဲ့တဲ့ ချိတ်ဆက် ညှိနှုင်း ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်မှုတွေက အလွန် အခရာကျပါတယ်။ အားကောင်းတဲ့ ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်မှု (Coordination) တွေရှိမှသာ အောင်မြင်တဲ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု (Collaboration) တွေကတဆင့် သဟဇာတဖြစ်စွာ ထိရောက်စွာ လုပ်ကိုင်နိုင်ကြမှာဖြစ်ပါတယ်။ 

ဒီနေရာမှာ ကျွန်တော် ဦးစားပေးမှု (Prioritization) ရဲ့ အရေးပါမှုကိုလဲ အလေးပေးပြောကြားခဲ့ပါတယ်။ မြန်မာနိုင်ငံလို လုပ်စရာတွေ တပုံတပင်ရှိနေတဲ့ နိုင်ငံမျိးမှာ ဘယိအရာတွေက ထိပ်တန်းဦးစားပေးပြီးလုပ်ရမယ်ဆိုတာကို မှန်ကန်စွာ အဆင့်သတ်မှတ် ဦးစားပေး ဆောင်ရွက်ကြဖို့လိုပါတယ်။ 

လက်ရှိအခြေအနေတွေအောက်မှာ ထိရောက်စွာ ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်မယ်ဆို ချက်ချင်း အကျိုးရှိနိုင်တဲ့ နေရာတွေကိုလဲ ကျွန်တော် ထောက်ပြခဲ့ပါတယ်။ ဥပမာ RUTF၊ RUSF တွေကို ပြည်တွင်းမှာ ထုတ်လုပ်နိုင်မှုတွေ၊ နောက်ပြီး ပြည်တွင်းထုတ်လုပ်သူ တွေ အနေနဲ့ Food Based Dietary Guidelines တွေနဲ့ အညီ ထုတ်နိုငိကြမှသာလည်း အစားအစာဖြစ်ရုံမကဘဲ အာဟာရပြည့်ဝတဲ့ အစားအစာတွေဖြစ်လာကြမှာဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပါတယ်။

၃ ။ စားနပ်ရိက္ခာ အချုပ်အခြာ (Food Sovereignty) အား သိပ္ပံ (Science) အခြေခံအုတ်မြစ်ပေါ်တွင် တည်ဆောက်ရန်။ 

ဒီနောက်ဆုံး အချက်ကတော့ ကျွန်တော် အလွန်စိတ်အားထက်သန်တဲ့ ခေါင်းစဉ်မို့ စိတ်ခံစားချက်တွေ အရမ်းလွှမ်းမိုးမှုမရှိစေဘဲ ခိုင်လုံလက်တွေကျစေဖို့ အကောင်းဆုံးကြိုးစားပြောခဲ့ပါတယ်။ 

စားနပ်ရိက္ခာ အချုပ်အခြာ (Food Sovereignty) ကို ပုံမှန်အားဖြင့် ရပိုင်ခွင့် (Rights)၊ ကိုယ်ပိုင်ဖြစ်တည်မှု လက္ခဏာ (Identity) နဲ့ ချုပ်ကိုင်မှု (Control) စတဲ့ ရှုထောင့်တွေကနေ ဆွေးနွေးလေ့ရှိကြပါတယ်။ ကျွန်တော်ကတော့ အရေးကြီးတဲ့ အချက်တချက် ဖြည့်စွက်ချင်ပါတယ်။ 

အဲ့ဒါကတော့ ရပ်ရွာဌာနေလူထု (Community) တွေရဲ့ ကျိုးကြောင်းဆင်ခြင်ပြီးလုပ်တဲ့ ရွေးချယ်မှု (Informed Choices) တွေ လွတ်လပ်စွာလုပ်နိုင်ခွင့်ပါဘဲ။ 

ကျိုးကြောင်းဆင်ခြင်ပြီး အသိပညာနဲ့ယှဉ်တဲ့ ရွေးချယ်မှုတွေအကြောင်းပြောရင် သိပ္ပံ (Science) အကြောင်းကို ကျွန်တော်တို့ မဖြစ်မနေပြောကြရပါမယ်။ 

သိပ္ပံပညာဟာ ကျွန်တော်တို့ကို အရှိတရားကို အမှန်အတိုင်း အနီးစပ်ဆုံး သိလာအောင်၊ ကျွန်တော်တို့ စိုက်ပျိုးမြေ၊ သီးနှံ၊ အစားအစာတွေထဲမှာ ဘာတွေရှိနေတယ် ဖြစ်နေတယ် ဆိုတာကို ပကတိတရားအတိုင်း သိလာစေဖို့ အကူအညီပေးပါတယ်။ သိပ္ပံပညာဟာ မှန်းဆချက်တွေပေါ် အခြေမခံဘဲ အထောက်အထား (Evidence) တွေ အပေါ် အခြေခံပြီး ကျွန်တော်တို့ ပိုမိုမှန်ကန်တိကျတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချနိုင်အောင် ကူညီပေးပါတယ်။ 

အနီးစပ်ဆုံး သက်ဆိုင်တဲ့ ဥပမာတခုကိုပေးရရင် မြေဩဇာ အသုံးပြုမှုပါ။ ဓါတုမြေဩဇာ (Chemical Fertilizer) တွေဟာ သီးနှံ အထွက်နှုန်းအတွက် အရေးပါတယ်ဆိုပေမယ့် လိုအပ်တာထပ် ပိုပြီးသုံးရင်  အာဟာရဓါတ်တွေ မညီမမျှဖြစ်တာ၊ အထွက်နှုန်းတွေ ရေရှည်မှာ ကျဆင်းလာတာ၊ နောက်ဆုံး မြေဆီလွှာရဲ့ ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်းတွေပါ ဆုတ်ယုတ်လာစေနိုင်တယ်ဆိုတာကို ခိုငိမာတဲ့ သိပ္ပံနည်းကျလေ့လာမှုတွေကတဆင့် ကျွန်တော်တို့ သိရှိထားကြပြီးသားပါ။ 

ဒါပေမယ့် ကျွန်တော်တို့ တောင်သူတွေဟာ ခုချိန်ထိ ဈေးကွက်တွန်းအား (သို့) ဈေးကွက်တွင်းရောင်းချသူတွေရဲ့ တိုက်တွန်းမှုအောက်မှာ အကောင်းဆုံးအနေအထား (Optimized Use) ထက် များများသုံးရင် များများထွက်မယ် ဆိုတဲ့ ပမာဏ (Volume) ကိုဘဲ အခြေခံတဲ့ သိပ္ပံနည်းမကျတဲ့ ချည်းကပ်မှု၊ ရောင်းချမှု စံနစ်တွေထဲမှာဘဲ ရှင်သန်နေရဆဲပါဘဲ။ 

သိပ္ပံနည်းကျတဲ့ မြေဆီလွှာ အာဟာရဓါတ်ခွဲစမ်းသပ်မှု (Soil Nutrient Testing) ဟာ အဲ့ဒီကိစ္စတွေကို ပြောင်းလဲပေးနိုင်ပါတယ်။ သူတို့စိုက်ပျိုးမြေတွေထဲမှာ ဘယ်အာဟာရဓါတ်တွေက လုံလောက်စွာရှိနေတယ်၊ ဘယ်အာဟာရဓါတ်တွေကတော့ ဖြည့်ဆည်းပေးဖို့လိုတယ်ဆိုတာကို မြေဆီလွှာဓါတ်ခွဲစမ်းသပ်မှုတွေကလာတဲ့ ခိုင်လုံတဲ့ အထောက်အထား (Evidence) တွေကတဆင့် တောင်သူတွေ သိနိုင်ကြပါတယ်။ 

အဲ့ဒီ သိပ္ပံနည်းကျ စမ်းသပ်မှု ရလဒ်တွေကို သိရှိထားပြီးသားတောင်သူတယောက်ကို ဥပမာ ၁၀၀ KG သုံးဖို့ ပြောလာတဲ့ အခါမှာ၊ “မဟုတ်ဘူး။ မလိုဘူး။ ၆၀ KG ဘဲလိုတယ်။” ဆိုပြီး ခိုင်ခိုင်မာမာ ပြောဆိုနိုင်မှာဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ ကျွန်တော်ပြောတဲ့ Freedom of Choice လွတ်လပ်စွာ ရွေးချယ်ပိုင်ခွင့်ပါဘဲ။ ဒါဟာ သိပ္ပံဆိုတဲ့ ကိရိယာ ကိုသုံးပြီး မိမိရဲ့ လွတ်လပ်စွာ ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့် အချုပ်အခြာကို ကာကွယ်ခြင်းပါဘဲ။

ဒီရည်ရွယ်ချက်နဲ့ဘဲ ကျွန်တော်တို့ MILS ဟာ USAID Feed The Future Initiative နဲ့ Partnership Project မှာ မြေဆီလွှာ အာဟာရဓါတ်ခွဲစမ်းသပ်ခြင်း ကဏ္ဍကို ထည့်သွင်း အကောင်းအထည်ဖေါ်ခဲ့တာပါ။  အဲ့ဒီလို ဓါတ်ခွဲစမ်းသပ်မှုတွေနဲ့ သိပ္ပံနည်းကျ အမြင့်ဆုံး ထိရောက်မှု (Science-driven Optimization) ကသာလျှင် ဓါတုသွင်းအားစုများအပေါ် အလွန်အမင်း မှီခိုလွန်းခြင်း နဲ့ ဓါတုမြေဩဇာထောင်ချောက် (Fertilizer Trap) ကနေ တောင်သူတွေကို လွတ်မြောက်စေမှာဖြစ်ပါတယ်။ 

ဒီ ဓါတုထောင်ချောက် နဲ့ပါတ်သက်လို့ လေ့လာကြည့်သင့်တဲ့ အကိုအကားတွေကို ဒီနေရာ နဲ့ ဒီနေရာ မှာ ဖတ်ရှုနိုင်ပါတယ်။  အထူးသဖြင့် အခုလို အရှေ့ အလည်ပိုင်း ပဋိပက္ခကြောင့် စွမ်းအင်နဲ့ ဓါတုဓါတ်မြေဩဇာ ပြတ်တောက်ရှားပါး ဈေးကြီးမြင့်မှုတွေ ရင်ဆိုင်နေရချိန်မှာ ထိရောက်စွားသုံးစွဲနိုင်ဖို့ Optimization ကို မဖြစ်မနေလုပ်ကြရမှာဖြစ်ပါတယ်။ 

မြေဩဇာ အသုံးပြုမှုဆုံးဖြတ်ချက်တွေချတဲ့နေရာ တခုတည်းမှာဘဲ သိပ္ပံက အသုံးဝင်တာမဟုတ်ပါဘူး။ အပင်၊ တိရိစ္ဆာန် ရောဂါရှာဖွေရေး၊ မျိုးစေ့ အရည်အသွေး၊ အစားအစာ ဘေးကင်းရေး အစရှိတဲ့ ကိစ္စရပ်တွေမှာလည်း ထောက်အထား (Evidence) ကို အခြေခံတဲ့ သိပ္ပံနည်းလမ်း အခြေပြုဆုံးဖြတ်ချက်တွေဟာ တောင်သူတွေ ထုတ်လုပ်သူတွေအတွက်ရော နိုင်ငံအတွက်ရော စားနပ်ရိက္ခာရလဒ်တွေ ကောင်းစေဖို့ အကျိုးအများကြီးပြုနိုင်ပါတယ်။ 

ဒီနေရာမှာ ကျွန်တော် သေသေချာချာသိစေချင်တာက ရပ်ရွာဌာနေလူထု (Community) တွေဆီကို သိပ္ပံကို ယူဆောင်လာတာဟာ သူတို့ ဘိုးဘေးဘီဘင်တွေဆီက နှစ် ရာထောင်ချီ လက်ဆင့်ကမ်းသယ်လာတဲ့ ဒေသခံ အသိပညာ (Indigenous Knowledge) တွေကို အစားထိုး (Replace) လုပ်ပစ်ဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ ပိုမိုခိုင်မာတဲ့ လေ့လာတွေရှိမှု အထောက်အထားတွေကတဆင့် သိပ္ပံနည်းလမ်းကို အသုံးပြုပြီး အဲ့ဒီ ဒေသခံ အသိပညာတွေကို ပိုမိုအားကောင်းခိုင်မာ (Strengthen) လာစေခြင်းပါ။ 

ဒါကြောင့် ဒီနေ့ ကျွန်တော် ရပ်ရွာဌာနေလူထု ပါဝင်တဲ့ သိပ္ပံ Sovereign Science ဆိုတဲ့ အခြေခံသဘောတရားလေးတခုနဲ့ မိတ်ဆက်ပေးချင်ပါတယ်။ ဒီသဘောတရားဟာ ဌာနေလူထုတောင်သူများဟာ ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ လွတ်လပ်စွာချနိုင်ခွင့် ကိုကိုင်စွဲထားရမှာဖြစ်ပြီး အဲ့လို ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချနိုင်ဖို့ သိပ္ပံနည်းလမ်းတွေက အားဖြည့်ပေးခြင်းဆိုတဲ့ ချည်းကပ်ပုံ နည်းလမ်းတခုပါ။ 

ကျွန်တော်တို့ “ရည်ရှည် တည်တံ့ခိုင်မြဲတဲ့ စားနပ်ရိက္ခာထုတ်လုပ်မှု” ဆိုတာကို ဒီနေ့ အလွန်ကျယ်ကျယ်လောင်လောင်ပြောနေကြပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲ့ဒီ့ အားထုတ်မှုတွေဟာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူသူ ရပ်ရွာဌာနေလူထု (Community)၊ သူတို့ရဲ့ လွတ်လပ်စွာ ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွငိ့ (Sovereignty) နဲ့ သိပ္ပံပညာ (Science) ကိုလေးစားစွာနဲ့ ထည့်သွင်းစဉ်းစားလုပ်ကိုင်မှသာ အဆိုပါ အားထုတ်မှာတွေ ကိုယ်တိုင် ရည်ရှည်တည်တန့်ခိုင်မြဲနိုင်ပါလီမ့်မယ်။ 

မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ စားနပ်ရိက္ခာထုတ်လုပ်မှု အနာဂါတ်လမ်းကြောင်းဟာ မျက်မှောက်ခေတ် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး (Modern Agriculture) ကို ငြင်းပယ်ဖို့ မဟုတ်သင့်သလို၊ အရာအားလုံးကိုလည်း မျက်ကန်း ကျင့်သုံးဖို့ မဟုတ်သင့်ပါဘူး။ ကျွန်တော်တို့ မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ စားနပ်ရိက္ခာ အနာဂါတ်ကို စိုက်ပျိုးမွေးမြူထုတ်လုပ်သူတွေက ဦးဆောင်ပြီး သိပ္ပံပညာနဲ့အားဖြည့်ပေးခြင်းကသာ ကျွန်တော်တို့မျော်မှန်းတဲ့၊ ကျွန်တော်တို့နဲ့ ထိုက်တန်တဲ့ ဘဝတွေကို ရရှိနိုင်မှာဖြစ်ပါတယ်။